Η διατροφική πυραμίδα είναι ένα σχήμα που χρησιμοποιείται πολλά χρόνια για να επικοινωνήσει με παραστατικό τρόπο τις συστάσεις σχετικά με την υγειινή διατροφή. Οι τροφές που θεωρούνται απαραίτητες και ωφέλιμες αποτελούν τη βάση της πυραμίδας, ώστε να συμμετέχουν σε μεγάλες ποσότητες στην καθημερινή μας διατροφή. Όσες τροφές συστήνεται να καταναλώνονται με μέτρο καταλαμβάνουν τη μέση της πυραμίδας, ενώ στην κορυφή συναντάμε όσες ομάδες τροφών πρέπει να περιοριστούν. Μέχρι πρόσφατα η διατροφική πυραμίδα είχε στη βάση φρούτα και λαχανικά, φυτικά έλαια και υδατάνθρακες ολικής αλέσεως – λίγο ψηλότερα φυτικές πρωτείνες, ψάρια και πουλερικά – στα στενά ανώτερα διαμερίσματα γαλακτοκομικά προιόντα και στην κορυφή, απομονωμένα και σαφώς περιορισμένα, τα κόκκινα κρέατα παρέα με τα επεξεργασμένα δημητριακά, τη ζάχαρη και το αλάτι. Οι πρόσφατες διατροφικές οδηγίες των Η.Π.Α. ενσωμάτωσαν τη συσσωρευμένη εμπειρία σχετικών μελετών των προηγούμενων δεκαετιών, ανατρέποντας την υφιστάμενη πυραμίδα. Τα λαχανικά και, λιγότερο, τα φρούτα εξακολουθούν να συστήνονται ως σημαντικό κομμάτι της διατροφής, αλλά κοντά σε αυτά βρίσκονται πηγές πρωτεινών όπως το κρέας (με συμμπερίληψη του κόκκινου κρέατος) και τα γαλακτοκομικά με πλήρη λιπαρά. Συστήνεται λοιπόν κατανάλωση 3 μερίδων λαχανικών και 2 μερίδων φρούτων καθημερινά, με προτίμηση στα ολόκληρα φρούτα και όχι σε χυμούς με παράλληλη αύξηση της πρόσληψης πρωτεινών στο διπλάσιο σχεδόν από τις προηγούμενες οδηγίες. Παραμένει ωστόσο ο προηγούμενος περιορισμός (10%) στη συμμετοχή των κεκορεσμένων λιπαρών στο σύνολο των ημερήσιων θερμίδων. Το τελευταίο μας οδηγεί σε αυξημένη πρόσληψη πρωτεινών από ψάρια καθώς και φυτικών πρωτεινών. Ψάρια, όσπρια και ξηροί καρποί διατηρούν την περίοπτη θέση τους και στις τελευταίες διατροφικές οδηγίες.
Στη νέα πυραμίδα υποβαθμίζονται οι θερμιδογόνες αμυλούχες τροφές, ιδιαίτερα όσες έχουν υποστεί επεξεργασία, όπως το λευκό ψωμί και τα διάφορα παρασκευάσματα άρτου που βρίσκουμε στα σουπερμάρκετ. Προκρίνεται η κατανάλωση δημητριακών ολικής αλέσεως (δύο έως τέσσερις μερίδες ημερησίως). Γενικότερα το μήνυμα είναι αρνητικό για τις επεξεργασμένες τροφές, που καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος στα ράφια των σουπερμάρκετ. Οι τελευταίες ποινικοποιούνται κανονικότατα ως θερμιδογόνες, με συχνή προσθήκη ζάχαρης, αλλά και παρουσίας μεγάλων ποσοτήτων αλατιού καθώς και χημικών πρόσθετων.
Στροφή στο «πραγματικό φαγητό»
Το σημαντικότερο ίσως αποτύπωμα των νέων οδηγιών λοιπόν είναι η στροφή στο «πραγματικό φαγητό» («real food»). Ό,τι πιο φρέσκο και χωρίς επεξεργασία είναι και υγειινό, ένα εξαιρετικά αρνητικό μήνυμα για τις εταιρείες τροφίμων, που κατακλύζουν με υπερεπεξεργασμένα παρασκευάσματα τροφίμων τα αμερικανικά νοικοκυριά, όπως και τα σπίτια των πολιτών όλων των χωρών του δυτικού κόσμου. Ως αποτέλεσμα παύουν να προκρίνονται και τα «light» γαλακτοκομικά με μειωμένη περιεκτικότητα σε λιπαρά και προκρίνονται τρεις μερίδες ημερησίως από γαλακτοκομικά με πλήρη λιπαρά ως εξαιρετική πηγή πρωτεινών και βιταμινών. Το ερώτημα είναι πως συμβιβάζεται η αναβάθμιση του κόκκινου κρέατος και των γαλακτοκομικών με τη μειωμένη συνολική συμμετοχή των κεκορεσμένων λιπαρών στο σύνολο της καθημερινής διατροφής. Η τελευταία, όπως ήδη αναφέραμε, παραμένει περιορισμένη στο 10% των συνολικών θερμίδων σε καθημερινή βάση, όπως και στις προηγούμενες οδηγίες.
Το ελαιόλαδο εννοείται πως διατηρεί την περίοπτη θέση του, με το βούτυρο στη δεύτερη θέση, ενώ συστήνεται περιορισμένη κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών και αποφυγή αναψυκτικών και ενεργειακών ποτών.
Μιά απαραίτητη και αργοπορημένη στροφή
Στην ανακοίνωση των νέων οδηγιών τον Ιανουάριο η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου προσπάθησε να αποδώσει τις αλλαγές σε κάποια δήθεν καινοτόμο δράση του Προέδρου των Η.Π.Α. – ο Θεός να μας φυλάει από τις «καινοτόμες» δράσεις του . Στην πραγματικότητα οι αλλαγές ήταν υπερώριμες και βασίζονται σε πολλές μελέτες, που ανέδειξαν τις αστοχίες των πρηγούμενων οδηγιών και της προτεινόμενης διατροφικής πυραμίδας. Σε μια από τις μεγαλύτερες σχετικές μελέτες, την PURE (Prospective Urban Rural Epidemiology), η οποία δημοσιεύθηκε πριν εννέα χρόνια σε ένα από τα εγκυρότερα ιατρικά περιοδικά η κατανάλωση κόκκινου κρέατος δεν είχε αρνητική επίδραση στη νόσηση από έμφραγμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο, ενώ τα γαλακτοκομικά με όλα τους τα λιπαρά είχαν ευνοική επίδραση. Η κατανάλωση δημητριακών δεν επηρέασε αρνητικά τον καρδιαγγειακό κίνδυνο, αλλά αύξανε τη συνολική θνητότητα, ενώ η κατανάλωση κάθε είδους λιπαρών ουσιών (κεκορεσμένα, ακόρεστα, φυτικά ή ζωικά λιπαρά) δεν οδήγησε σε αύξηση των καρδιαγγειακών επεισοδίων. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό ήταν το εύρημα ευνοικής επίδρασης των κεκορεσμένων λιπαρών στην μακροζωία των συμμετεχόντων, χάρις στη μείωση της νόσησης από εγκεφαλικά επεισόδια!
Με δεδομένη την ήδη καταγραφείσα αμφισβήτηση των διατροφικών οδηγιών από προηγούμενες επιδημιολογικές μελέτες, τον πολύ μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων (πάνω από 130.000) και της μακρόχρονης καταγραφής (περισσότερο από 7 έτη) των συμμετεχόντων στη μελέτη PURE, καθώς και της εντυπωσιακής ανατροπής των προτάσεων της διατροφικής πυραμίδας, οι συγραφείς της μελέτης κατέληγαν στα συμπεράσματα τους στη σύσταση αλλαγής των υφιστάμενων διατροφικών οδηγιών ήδη από το 2017, που δημοσιεύθηκαν τα αποτελέσματα τους. Άρα η αλλαγή της διατροφικής πυραμίδας και των συνακόλουθων οδηγιών μάλλον υπερώριμη θα πρέπει να θεωρηθεί παρά να εκλαμβάνεται ως «καινοτομία». Σε κάθε περίπτωση είναι ευπρόσδεκτη και ορθολογικοποιεί τις συστάσεις προς κάθε άνθρωπο που θέλει να υιοθετήσει υγειινά πρότυπα διατροφής, αφού διακατέχονται από την αίσθηση του μέτρου. Οι τελευταίες οδηγίες μπορούν να βοηθήσουν στην προαγωγή της υγείας σε συνδυασμό πάντοτε με την άσκηση, σε βαθμό και ένταση που θα καθορίζει η ηλικία μας.