Νεότερες δημοσιεύσεις

Πίνοντας καφέ, ζούμε περισσότερο!

Η κατανάλωση καφέ δεν επιδρά αρνητικά στην υγεία μας, αλλά αντίθετα αυξάνει κατά τι τα χρόνια της ζωής μας, σύμφωνα με σχετική μελέτη της Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ, η οποία έχει δημοσιευθεί

στο περιοδικό της Αμερικανικής Εταιρείας Καρδιολογίας (Circulation). (more…)

Ο Ηλίας Μόσιαλος αναφέρεται στην πορεία της πανδημίας από την έναρξη της έως σήμερα και στο πώς βλέπει να προχωράμε από εδώ και πέρα (στο 16:05 της συνέντευξης). Αναφέρεται διεξοδικά τόσο στο καλό (εποχικά χαρακτηριστικά της επιδημίας) όσο και στο κακό σενάριο και στη σημασία που θα έχουν τα διαγνωστικά τεστ (26:25 της συνέντευξης) στην φάση της προγραμματισμένης σταδιακής επιστροφής στην κανονικότητα.

Αναφέρεται στις μελέτες που ανιχνεύουν την καλύτερη θεραπεία και στον χρονικό ορίζοντα της παραγωγής ενός αποτελεσματικού και ταυτόχρονα ασφαλούς εμβολίου (34:10 της συνέντευξης) και σε όσα πιστεύει πως χρειάζεται να γίνουν στο Ε.Σ.Υ. ως μάθημα από την πανδημία (στο 38:23 της συνέντευξης).

Μία εξεχόντως κατατοπιστική συνέντευξη για όλα όσα θέλετε να μάθετε για την πανδημία του κορωνοιού στον δημοσιογράφο Παύλο Τσίμα.

Ο καφές είναι κακοχαρακτηρισμένος, επειδή κάνει κακές παρέες…Συχνά ακούμε τη σύζυγο να επιτίθεται στις συνήθειες του έτερου ημίσεος με φράσεις όπως: «όλο καφέ και τσιγάρο είναι γιατρέ μου – μυαλό δεν βάζει!». Βοηθάμε βέβαια κι εμείς οι γιατροί που δεν ανατρέπουμε την εικόνα, αφήνοντας τον καφέ στο εδώλιο – ας πρόσεχε τις παρέες του! Άλλωστε μία από τις βασικές μας οδηγίες σε ανθρώπους που επιχειρούν την απεξάρτηση τους από το κάπνισμα είναι και η διακοπή ή έστω μείωση της κατανάλωσης καφέ. Δικαιολογημένα, αφού η αλλαγή των συνηθειών των καπνιστών, με αποφυγή όλων όσων έχουν συνδεθεί με το κάπνισμα, βοηθάει στην απεξάρτηση τους.
Ο καφές δεν ήταν ανέκαθεν απρόσεκτος στις παρέες του. Για αιώνες σε διαφορετικούς πολιτισμούς χρησιμοποιήθηκε για να τονώνει και να διεγείρει τα μυαλά των ανθρώπων. Σήμερα υπάρχουν μελέτες που καταδεικνύουν την αξία του καφέ στην υποβοήθηση των νοητικών δραστηριοτήτων, με πρώτη και καλύτερη τη μνήμη. Σε μια από τις σημαντικότερες σχετικές μελέτες, ερευνητές του Πανεπιστημίου Johns Hopkins ζήτησαν από υγιείς ενήλικες να παρατηρήσουν εικόνες εσωτερικού και εξωτερικού χώρου και να πάρουν από ένα χάπι. Στις μισές περιπτώσεις το χάπι περιείχε 200 χιλιοστογραμμάρια καφεΐνης και στις υπόλοιπες τίποτα (εικονικό φάρμακο). Την επόμενη ημέρα οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να ξεχωρίσουν τις εικόνες που είχαν δει ανάμεσα σε άλλες, κάποιες από τις οποίες ήταν παρόμοιες. Όσοι είχαν πάρει το χάπι καφεΐνης μπορούσαν συχνότερα να ξεχωρίσουν τις αρχικές εικόνες από αυτές που τους έμοιαζαν, αλλά διέφεραν σε κάποιες λεπτομέρειες. Η συγκεκριμένη δυνατότητα (διάκριση ανάμεσα σε παρόμοιες εικόνες) επιλέχθηκε ακριβώς επειδή θεωρείται από τους ειδικούς νευροβιολόγους ως η ποιοτικότερη λειτουργία της μνήμης. Η ποσότητα καφεΐνης που περιείχε το χάπι και η οποία επέδρασε ευεργετικά στη μνήμη των υγιών εθελοντών είναι ισοδύναμη με μία μεγάλη κούπα ή δύο μικρά φλιτζάνια καφέ (Nature Neuroscience 17, 201–203, 2014). Δεν προξενεί άλλωστε εντύπωση η διαπίστωση πως η διεγερτική επίδραση του καφέ μπορεί κάποτε να αποδειχθεί σωτήρια σε δρατσηριότητες όπως η οδήγηση. Αυτό φάνηκε σε μελέτη σύγκρισης της κατανάλωσης καφέ 530 οδηγών λεωφορείων που υπέπεσαν σε ατύχημα κατά την οδήγηση στην Αυστραλία με τυχαίο δείγμα αυστραλών επαγγελματιών οδηγών. Ο καφές μείωσε την πιθανότητα ατυχήματος σχεδόν κατά τα δύο τρίτα! (BMJ 2013;346:1140).
Φαίνεται πάντως πως η μείωση τροχαίων ατυχημάτων χάρις στην τονωτική του επίδραση είναι ένας μόνο από τους τρόπους, με τους οποίους ο καφές σώζει ζωές. Σήμερα έχουμε ικανά στοιχεία αθώωσης του, όσον αφορά στην υποτιθέμενη βλαπτική του επίδραση στην υγεία μας, και μάλιστα στοιχεία αναγόρευσης του σε ευεργέτη, όταν βεβαίως απεμπλακεί από τις κακές του παρέες. Σύμφωνα με τη διεξοδικότερη σχετική μελέτη από την Ιατρική σχολή του Χάρβαρντ, η οποία χρησιμοποίησε δεδομένα από την παρακολούθηση σχεδόν 160.000 γυναικών (που συμμετείχαν στις Nurses’ Health Study Ι και II) και 40.000 ανδρών περίπου (που συμμετείχαν στην Health Professionals Follow-up Study) από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, η κατανάλωση καφέ, από ένα έως πέντε φλιτζάνια ημερησίως προστατεύει από απώλειες λόγω καρδιαγγειακής νόσου, όπως επίσης από νευρολογική νόσο και από αυτοκτονίες. Οι απώλειες από καρκίνο δεν φάνηκε να επηρεάζονται από την κατανάλωση καφέ Τελικώς η κατανάλωση καφέ μείωσε τις συνολικές απώλειες από οποιαδήποτε νόσο, κυρίως χάρις στην μείωση των απωλειών από έμφραγμα και εγκεφαλικό επεισόδιο. Η συνολική ευεργετική επίδραση μεγάλωνε από το ένα στα τρία και στα πέντε φλιτζάνια, αυξάνοντας δηλαδή την κατανάλωση αυξανόταν και το όφελος. Η ομάδα με το μεγαλύτερο όφελος ήταν αυτή που κατανάλωνε 2-3 φλιτζάνια καφέ. Για κατανάλωση πέραν των πέντε φλιτζανιών ημερησίως χάθηκε η ευεργετική επίδραση, δεν υπήρχε δηλαδή διαφορά ανάμεσα στους υγιείς συμμετέχοντες που κατανάλωναν περισσότερα από πέντε φλιτζάνια καφέ συγκριτικά με όσους απείχαν οποιασδήποτε τακτικής κατανάλωσης (Circulation. 2015;132:2305-2315). Η ευεργετική επίδραση της τακτικής κατανάλωσης καφέ, αλλά και πράσινου τσαγιού, στην μείωση εμφραγμάτων και εγκεφαλικών επεισοδίων καταγράφηκε επίσης σε μακροχρόνια παρακολούθηση περισσότερων από 80.000 υγιών Ιαπώνων, ανδρών και γυναικών (Stroke. 2013;44:00-00). Και σε αυτήν την μελέτη η ευεργετική επίδραση του καφέ ήταν ανάλογη της κατανάλωσης, με μέγιστο όφελος για τα 2-3 φλιτζάνια ημερησίως.
Υπάρχουν ωστόσο αναπάντητα ερωτήματα όσον αφορά στις ενδεχόμενες διαφορές ανάμεσα.σε διαφορετικούς τύπους καφέ. Στην μελέτη του Χάρβαρντ, μακράν την πολυπληθέστερη και με την μεγαλύτερη χρονική διάρκεια παρακολούθησης, συνηθέστερη ήταν η κατανάλωση καφέ φίλτρου, που είναι ο καφές, ο οποίος επικρατεί στις Η.Π.Α. Φάνηκε μάλιστα μια διαφορά στις τιμές της «κακής» (χαμηλής πυκνότητας, LDL) χοληστερίνης ανάμεσα σε καταναλωτές καφέ διαφορετικού τύπου, συνήθως καφέ που προερχόταν από μηχάνημα. Συγκεκριμένα, όσοι κατανάλωναν καφέ που δεν προερχόταν από φίλτρο παρουσίασαν αύξηση της «κακής» χοληστερίνης σε αντίθεση με όσους κατανάλωναν τον συνήθη, ιδιαίτερα δημοφιλή στις Η.Π.Α, καφέ φίλτρου (http://circ.ahajournals.org/content/133/20/e660). Αυτές οι αποκλίσεις αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο διαφορετικοί τύποι καφέ να μην οδηγούν επίσης σε μείωση των εμφραγμάτων και εγκεφαλικών επεισοδίων, άρα να μην έχουν την ευεργετική επίδραση σε ανθρώπινες απώλειες, που κατέγραψε η μελέτη του Χάρβαρντ και βασίστηκε κυρίως σε μακρόχρονη κατανάλωση καφέ φίλτρου.
Ο ελληνικός καφές (στο μπρίκι) έχει αξιολογηθεί στον πληθυσμό της Ικαρίας και φαίνεται πως έχει ευεργετικές ιδιότητες στην λειτουργία του ενδοθηλίου, δηλαδή της εσωτερικής επένδυσης των αγγείων. Η κατάσταση του ενδοθηλίου των αγγείων αξιολογήθηκε σε 150 περίπου υπερήλικες Ικαριώτες, γυναίκες και άνδρες και ήταν εντυπωσιακά καλύτερη σε όσους κατανάλωναν καφέ, με την μεγαλύτερη ευεργετική επίδραση στην υψηλότερη κατανάλωση (Vascular Medicine 2013;18(2) 55–62). Ο ελληνικός καφές μάλιστα υπερείχε στην καλή λειτουργία του ενδοθηλίου σε σύγκριση με άλλους τύπους καφέ και το τσάι.
Εύλογα οι ερευνητές του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, στα συμπεράσματα τους στην μελέτη που ήδη αναφέραμε τονίζουν πως όσοι καταναλώνουν τακτικά καφέ θα πρέπει να νοιώθουν απενεχοποιημένοι, χωρίς ωστόσο να συστήνουν σε όσους δεν πίνουν καφέ, να αλλάξουν στάση για λόγους υγείας (Circulation. 2015;132:2305-2315). Θα πρέπει επίσης να τονίσουμε πως όλα τα παραπάνω στοιχεία αφορούν σε υγιείς εθελοντές. Η κατανάλωση καφέ, καθώς και ο τύπος και η ποσότητα του καφέ για καθέναν από εμάς θα πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν και ενδεχόμενες ειδικές καταστάσεις. Όταν έχουμε κάποιο ειδικό θέμα υγείας, θα πρέπει να συζητάμε την κατανάλωση καφέ με τον γιατρό μας. Ο τελευταίος έχει σήμερα δεδομένα από μελέτες που του επιτρέπουν να μην είναι αρνητικός απέναντι στον καφέ ακόμα και σε περιπτώσεις ασθενών με υψηλή πίεση, αφού φαίνεται πως η τακτική κατανάλωση καφέ δεν αυξάνει μακροπρόθεσμα τις τιμές της πιέσεως, ή ασθενών με αρρυθμίες. Στις τελευταίες πολύ συχνά η χρήση καφέ θα περιοριστεί με στόχο την μείωση τους, παρόλο που δεν φαίνεται πως η κατανάλωση καφέ μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες για τη ζωή αρρυθμίες.
Τελικώς ο καφές, ειδικώς ο καφές φίλτρου, αλλά πιθανότατα και ο ελληνικός καφές, αφήνοντας πίσω του τις κακές παρέες και καφενέδες με ντουμάνια καπνού, μπορεί να αποτελεί μια ευχάριστη, τονωτική αλλά και σωτήρια συνήθεια για τους περισσότερους από εμάς. Στην υγειά σας!

Το φάντασμα της ελευθερίας

Υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν καθήκον τους να υπερασπιστούν το δικαίωμα του καπνίζειν σε κλειστούς δημόσιους χώρους, θεωρώντας πως οι σχετικές απαγορευτικές ρυθμίσεις αποτελούν περιορισμό της ελευθερίας του ατόμου. Θα συμφωνήσουμε πως πράγματι η ελευθερία μας περιορίζεται, αλλά αυτό είναι αναπόφευκτο για να διασφαλιστεί το κοινό καλό. Ζώντας σε οργανωμένες κοινωνίες συμφωνούμε να απόσχουμε από πράξεις που βλάπτουν το σύνολο. Ανάμεσα στους αναπόφευκτους περιορισμούς της ελευθερίας μας εξέχουσα θέση κατέχουν ενέργειες, που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο τη σωματική ακεραιότητα των άλλων. Περιορίζουμε πράγματι την ελευθερία μας, για παράδειγμα, όταν βρισκόμαστε στη θέση του οδηγού ενός αυτοκινήτου: μας απαγορεύεται να πιούμε οινοπνευματώδη (παρόλο που μας προξενούν μια γλυκιά ευφορία), να υπερβούμε καθορισμένα όρια ταχύτητας (τα οποία είναι σκανδαλωδώς χαμηλότερα από τις δυνατότητες του αυτοκινήτου μας) ή να συνεχίσουμε την πορεία μας σε μια διασταύρωση, αν δεν έχουμε προτεραιότητα. Υπάρχουν μάλιστα διασταυρώσεις με κόκκινους σηματοδότες, όπου μπορεί να καταναλώνουμε καθημερινώς μεγάλο μέρος του πολύτιμου χρόνου μας περιμένοντας (αυτή κι αν είναι στέρηση της ελευθερίας μας)!

Δεν είδαμε ποτέ κάποια καταγγελία της νομοθεσίας που προβλέπει ποινές σε ενδεχόμενη  παραβίαση του κόκκινου σηματοδότη στο όνομα της υπεράσπισης της ελευθερίας επιλογής του ατόμου, ως προάσπιση δηλαδή των ατομικών μας δικαιωμάτων. Κανείς δεν διανοήθηκε να υιοθετήσει μια κατάφωρα αντικοινωνική συμπεριφορά εν ονόματι της ατομικής ελευθερίας. Η κριτική σε αντίστοιχους περιορισμούς της ελευθερίας έχει στο στόχαστρο της το «κράτος πατερούλη» (nanny state, ο αγγλικός όρος) και αφορά σε επιβαλλόμενους περιορισμούς για την προστασία του ατόμου από ενέργειες ή παραλείψεις του, που δεν θέτουν σε κίνδυνο τους άλλους, παρά μόνο τον ίδιο. Περιπτώσεις δηλαδή κατά τις οποίες το κράτος αντιμετωπίζει τους πολίτες όπως ένας αυστηρός κηδεμόνας τα ανήλικα τέκνα του, που χρήζουν προστασίας. Η επιβολή προστίμου σε μοτοσικλετιστές που δεν φορούν κράνος είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: η αμιγώς φιλελεύθερη στάση είναι επικριτική απέναντι στον περιορισμό της ατομικής ελευθερίας, που επιφέρουν αντίστοιχες ρυθμίσεις, στον βαθμό που ο παραβάτης δεν βλάπτει τους άλλους, παρά μόνο τον εαυτό του. Υπάρχουν αντεπιχειρήματα που προσπαθούν να αναδείξουν βλάβη για το κοινωνικό σύνολο από την απερισκεψία του μοτοσικλετιστή εκείνου, που ζει ως φυτό για δεκαετίες μετά από τραυματισμό. Υπάρχουν επίσης γκρίζες ζώνες, όπου διερευνάται ενδεχόμενη έμμεση επιβλαβής επίδραση ενεργειών ή παραλείψεων μας στους γύρω μας, όπως για παράδειγμα  η μη εφαρμογή ζώνης κατά την οδήγηση με αυτοκίνητο. Τα παραπάνω έχουν προκαλέσει σύνθετες συζητήσεις, συχνά με τεχνικές λεπτομέρειες, πάντοτε όμως επί της ακόλουθης αρχής: μπορώ ελεύθερα να υιοθετώ πρακτικές αποδεδειγμένα επικίνδυνες για εμένα προσωπικά, όταν δεν θέτω σε κίνδυνο την υγεία των άλλων; Δεν διανοήθηκε ποτέ κανείς να διεκδικήσει ανεμπόδιστη άσκηση ατομικών δικαιωμάτων που θέτουν σε κίνδυνο τη σωματική ακεραιότητα των υπολοίπων.

Η απαγόρευση του καπνίσματος μειώνει εμφράγματα και εγκεφαλικά επεισόδια

Όπως δυστυχώς συμβαίνει με το κάπνισμα. Στη χώρα μας ουκ ολίγοι διεκδικούν, στο όνομα της ατομικής ελευθερίας, την άσκηση ενός δικαιώματος που έχει αποδεδειγμένα συνέπειες για την υγεία όλων, δηλαδή και των υπολοίπων, καπνιστών και μη. Η ψήφιση του νόμου που απαγόρευσε το κάπνισμα σε κλειστούς δημόσιους χώρους το καλοκαίρι του 2009 ακολούθησε μια σειρά επιτυχημένων αντίστοιχων νόμων σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες λίγα χρόνια ενωρίτερα. Το 2009 είχαμε ήδη μετρήσιμα αποτελέσματα από την εφαρμογή των αντικαπνιστικών νόμων, τα οποία δημοσιεύθηκαν σε έγκυρα ιατρικά περιοδικά. Είχαμε παντού (Σκωτία, Γαλλία και Ιταλία) μειώσεις της επίπτωσης εμφραγμάτων και εγκεφαλικών επεισοδίων από 12% έως και 19%. Φάνηκε δηλαδή πως αποφεύχθηκαν ένα στα έξι περίπου εμφράγματα και εγκεφαλικά επεισόδια, αποτέλεσμα ιδιαιτέρως εντυπωσιακό και με αξιοσημείωτη ευεργετική επίδραση στο επίπεδο της υγείας των πολιτών. Σε ενδεχόμενη εφαρμογή του νόμου και στη χώρα μας δικαιούμαστε να προσδοκούμε, υπολογίζοντας ως μέση επιτευχθείσα μείωση το 15%, περίπου 3.000 λιγότερα εμφράγματα ετησίως και άλλα τόσα λιγότερα εγκεφαλικά επεισόδια, με αποτέλεσμα  να αποφεύγονται περίπου 1.500 απώλειες ανθρώπινων ζωών και βέβαια πάμπολλες αναπηρίες. Τα στοιχεία αυτά αφορούν μόνο σε εμφράγματα και εγκεφαλικά, επειδή οι διαφορές είναι εύκολο να αξιολογηθούν αμέσως μετά την εφαρμογή του αντικαπνιστικού νόμου. Αναμένεται επίσης ευεργετική επίδραση στην μείωση πολλών μορφών καρκίνου, αποφεύγοντας ανθρώπινες απώλειες και αναπηρίες, αλλά χρειάζεται μελέτη σε βάθος χρόνου για να μπορέσουμε να ανιχνεύσουμε τις αντίστοιχες μεταβολές. Όσον αφορά στα εμφράγματα και στα εγκεφαλικά, εκτός από την πιθανολογούμενη ευεργετική μακροχρόνια επίδραση των αντικαπνιστικών νόμων, διαπιστώσαμε ήδη την αξιοσημείωτη μείωση τους ένα χρόνο μετά την εφαρμογή των σχετικών ρυθμίσεων. Οι μετρήσεις βασίστηκαν στις εισαγωγές στα νοσοκομεία των χωρών το διάστημα πριν και μετά την εφαρμογή των νόμων και φαίνεται πως αφορούν τόσο σε μη καπνιστές όσο και σε καπνιστές.

Η ελληνική ιδιοτυπία, αυτή που παράγει αποτυχίες

Δικαιούται κανείς να αναρωτηθεί: Όλοι αυτοί που συζητούν εμβριθώς στα Μ.Μ.Ε., αναλύοντας τα ατομικά δικαιώματα, που πλήττονται από ενδεχόμενη εφαρμογή του αντικαπνιστικού νόμου ή την πιθανολογούμενη πτώση της κίνησης όσων καταστημάτων τον εφαρμόσουν, γνωρίζουν άραγε τι μας κοστίζει η ανεμπόδιστη εφαρμογή του ατομικού δικαιώματος του καπνίσματος σε κλειστούς δημόσιους χώρους; Γνωρίζουν πως η προστασία της ατομικής ελευθερίας, στη συγκεκριμένη περίπτωση, αντιστοιχεί σε 1500 νεκρούς ετησίως; Αν το γνωρίζουν, και το αποδέχονται ως αναγκαίο τίμημα στον βωμό της ατομικής ελευθερίας, είναι επικίνδυνοι. Αν δεν το γνωρίζουν, μάλλον συζητάμε άπαντες στον αέρα, χωρίς να ξεκινάμε από τα πραγματικά δεδομένα του προβλήματος, που καλούμαστε να αναλύσουμε. Η δεύτερη στάση, που αποφεύγει τα νούμερα και τις στατιστικές, βάζοντας στην θέση τους ιδεολογήματα, είναι δυστυχώς ενδημική στον δημόσιο διάλογο στη χώρα μας. Ψάξτε την πίσω από κάθε αποτυχία μας ή, αν θέλετε, κάθε χρεωκοπία μας.

Η συγκεκριμένη αποτυχία, αυτή που αφορά στην εφαρμογή του αντικαπνιστικού νόμου, ήταν προδιαγεγραμμένη. Όπως σε τόσα άλλα θέματα οργάνωσης του δημόσιου χώρου, δεν χρειαζόταν να ανακαλύψουμε την Αμερική, αλλά απλώς να αντιγράψουμε όσα ήδη εφάρμοζαν οι «κουτόφραγκοι» με προσαρμογές στην δική μας, την ελληνική πραγματικότητα. Να φροντίσουμε δηλαδή να έχουμε ενισχυμένους μηχανισμούς ελέγχου και ιδιαίτερα υψηλά πρόστιμα για τους παραβάτες, αφού έχει αποδειχθεί πως συμμορφωνόμαστε δυσκολώτερα από εκείνους σε περιοριστικούς νόμους. Κάναμε ακριβώς το αντίθετο. Με ανύπαρκτους μηχανισμούς ελέγχου και τη δημόσια συζήτηση να αποκρύπτει τους τραγικούς αριθμούς, συνεχίζουμε να θρηνούμε ετησίως 1500 ανθρώπινες απώλειες και πολλές χιλιάδες αναπηρίες συνανθρώπων μας, για να είμαστε «ελεύθεροι».

Αποτυγχάνουμε όχι επειδή δεν μπορούμε, αλλά επειδή δεν αποφασίζουμε να επιτύχουμε. Η παρουσία των σημαντικότερων παραμέτρων που μας οδηγούν σε αποτυχίες αναδεικνύονται στον αντικαπνιστικό νόμο: δεν ασχολούμαστε με τα δεδομένα των προβλημάτων (τους αριθμούς), αλλά καθορίζουμε τη στάση μας με ιδεολογήματα. Δεν αλλάζουμε πάγιους κοινωνικούς και πολιτιστικούς εθισμούς μας, ακόμα κι όταν αποδεικνύονται καταστροφικοί. Δεν θέλουμε να σεβόμαστε νόμους και κανόνες και γι αυτό δεν δημιουργούμε αξιόπιστους μηχανισμούς για την τήρηση τους.

(Δημοσιεύθηκε στους “Ρυθμούς της Καρδιάς”, διμηνιαία έκδοση του ΕΛ.Ι.ΚΑΡ., τεύχος Μαίου/Ιουνίου)

 

 

 

 

Τα κατοικίδια ζώα φαίνονται να μειώνουν την πιθανότητα στεφανιαίας νόσου σε όσους δεν έχουν σχετικό ιστορικό, ενώ δεν αποκλείεται να αυξάνουν και τα χρόνια ζωής ανθρώπων που έχουν ιστορικό της νόσου.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο

123..
«
»